Kino w cieniu kryzysu Studia i szkice o polskiej kinematografii pierwszej połowy lat 80.

Kino w cieniu kryzysu
Studia i szkice o polskiej kinematografii pierwszej połowy lat 80.

Punktem wyjścia uczyniliśmy wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku, a interesujący nas okres zamykamy rokiem 1987, w którym ogłoszono Ustawę z dnia 16 lipca 1987 r. o kinematografii, ale także dopuszczono na ekrany znaczną część filmów zatrzymanych po 13 grudnia 1981. Dla polskiego kina lat 80. obie te daty miały fundamentalne znaczenie. Wprowadzenie stanu wojennego wpłynęło nie tylko na produkcję i dystrybucję filmów, ale także na struktury kinematografii, zwłaszcza funkcjonowanie zespołów filmowych, środowisko filmowe, w tym jego podziały i zróżnicowane relacje z władzą, czy też piśmiennictwo filmowe. W jakimś sensie pierwsza połowa lat 80. stanowi swoisty rozdział historii niebyłej polskiego kina. (…) Przywiązując dużą wagę do kontekstów politycznych, staraliśmy się nie zapominać także o estetycznych, społecznych i kulturowych, by mówiąc o kinie, spróbować również uchwycić w pełniejszy sposób tamten czas. Chcemy zatem zastanowić się nad wybranymi tendencjami kina fabularnego i dokumentalnego, relacjami między filmowcami i władzą, funkcjonowaniem zespołów filmowych, ze szczególnym uwzględnieniem Studia Filmowego im. Karola Irzykowskiego jako specyficznego bytu tej dekady, piśmiennictwem filmowym, przyjrzeć się twórczości Piotra Szulkina, propartyjnym filmom  Romana Wionczka, przemianom obyczajowym, czytaniu filmów historycznych w kontekście teraźniejszości, muzyce, kinu sensacyjno-kryminalnemu. Mamy pełną świadomość, że nie o wszystkich istotnych zjawiskach udało nam się powiedzieć, braliśmy jednak pod uwagę, że ówczesna twórczość Andrzeja Wajdy, Krzysztofa Zanussiego, Tadeusza Konwickiego, Wojciecha Jerzego Hasa, Barbary Sass, a zwłaszcza Krzysztofa Kieślowskiego, była już niejednokrotnie przedmiotem filmoznawczego namysłu. Dlatego też starając się w syntetycznych opracowaniach ukazać całość ważnych zjawisk tej dekady, w swoistego rodzaju case studies staraliśmy się uwzględnić nieco mniej oczywiste czy po prostu znane fenomeny. (od...
Filmowe reprezentacje PZPR  Kino polskie wczoraj i dziś

Filmowe reprezentacje PZPR
Kino polskie wczoraj i dziś

Czasem warto rozpocząć książkę od wyjaśnienia, czym nie jest. Niejednokrotnie przywołuję w niej autentyczne wydarzenia i nazwiska związane z Polską Zjednoczoną Partią Robotniczą, chcę jednak wyraźnie podkreślić, że nie jest to książka o partii, ale o jej filmowych reprezentacjach. Zwracam uwagę na tę zasadniczą różnicę, aby czytelnik nie poczuł się rozczarowany. Punktem wyjścia nie są ani historia PZPR, ani losy i sposób rzeczywistego funkcjonowania jej działaczy, chociaż stanowią pierwszorzędny punkt odniesienia. Nie zawsze można znaleźć bezpośrednie przełożenie tego, co działo się na różnych szczeblach aparatu władzy, jak partia była postrzegana, jak wyglądało jej życie codzienne, na jej ekranowe wizerunki. Nie oznacza to oczywiście, że nie można doszukiwać się w nich odpowiedzi na te pytania. Traktuję kino również jako źródło wiedzy o historii i kulturze, także o partii, ale nie tylko o niej. Trzeba jednak pamiętać o towarzyszących tym wizerunkom strategiach, konwencjach, rozwiązaniach artystycznych itd. Odwołuję się, rzecz jasna, niejednokrotnie do literatury historycznej, zdając sobie sprawę, że te właśnie konteksty mają fundamentalne znaczenie dla filmowych reprezentacji PZPR. Nie przyglądam się jednak tym zjawiskom, wydarzeniom i postaciom, które były ważne dla historii partii, ale nie stały się – z różnych powodów: politycznych, kulturowych, dramaturgicznych – przedmiotem zainteresowania filmowców. (ze...
1918 – kino polskie wobec odzyskania niepodległości

1918 – kino polskie wobec odzyskania niepodległości

W roku 2018 minęło 100 lat od powrotu Polski na mapę Europy. Rocznicę tę traktujemy także jako pretekst do rozważań filmoznawczych i historycznofilmowych. Czyn zbrojny, wizerunki Wielkiej Wojny, budowa niepodległego państwa były tematami rodzącej się kinematografii narodowej, która w dwudziestoleciu międzywojennym szukała stylu wypowiedzi i sposobów komunikacji zarówno z władzą, jak i widzami, czyli swojego miejsca w kulturze. Strategie stosowane przez kino narodowe w dwudziestoleciu międzywojennym niepodległość afirmowały, a wzmacniał je pełen kolorytu arsenał użytych środków scenograficznych i kostiumowych (legionowych mundurów, szyneli żołnierzy V Syberyjskiej Dywizji Strzelców Polskich, szamerunków obrońców Lwowa), uroda polskich ułanów, sceny batalistyczne (niektóre imponujące, jak w Cudzie nad Wisłą Ryszarda Bolesławskiego), stereotypowe, ale odpowiadające ogólnonarodowym potrzebom, postaci kreowane przez luminarzy sceny i filmu. Filmowe reprezentacje walki o niepodległość stawały się spektaklem, nie przestając przecież być elementem kształtowania na nowo tożsamości narodowej. I wojna światowa, rok 1918 i jego konsekwencje stanowiły także odniesienia historyczne dla późniejszego kina polskiego. Nie ograniczamy się zatem do wydarzeń z epoki, ale podejmujemy także zagadnienia wiążące odzyskanie niepodległości z recepcją tego procesu w strategiach poszczególnych twórców, odwołaniach gatunkowych, związkach z polityką. Dlatego też skupiamy się między innymi na obecności roku 1918 i dwudziestolecia międzywojennego w produkcjach filmowych i telewizyjnych, kulturowych reprezentacjach bohaterów tamtych lat, ideologicznych sporach o wizerunek tamtego okresu, krytycznym spojrzeniu na poszczególne tytuły, powstałe zarówno w dwudziestoleciu, jak i w warunkach powojennych do ostatnich lat włącznie, lokalnych i regionalnych obiegów kinematograficznych w pierwszych latach wolnej Polski. Sporo miejsca poświęcamy także archiwaliom, zarówno pod względem ich przydatności źródłowej, ale też problemom związanym z zachowaniem materialnych artefaktów. Książka, która w jakimś sensie stanowi zobowiązanie jubileuszowe, jest przecież także próbą wskazania na...
Rok 1968. Kultura, sztuka, polityka

Rok 1968. Kultura, sztuka, polityka

Rok 1968 był i pozostał jednym z najważniejszych wydarzeń w polskiej historii minionego stulecia. Zapisał się również jako chwila ważna dla przemian polskiej kultury, w tym dla literatury, teatru i filmu. Nie ulega wątpliwości, że ówczesne wydarzenia polityczne w znaczący sposób odcisnęły się także na kulturze i sztuce. Co więcej, także one, by przywołać niemal już symboliczne Dziady w reżyserii Kazimierza Dejmka, wpłynęły na działania stricte polityczne. Relacje między polityką, kulturą i sztuką są charakterystyczne dla całego PRL-u, ale w roku 1968 wybrzmiewały szczególnie mocno. Ów polski rok 1968 został już gruntownie rozpoznany przez historyków, ale także kulturoznawców, literaturoznawców, teatrologów, muzykologów, filmoznawców, historyków sztuki, itd. Nie oznacza to, że nie można spojrzeć nań jeszcze raz, czasem z innej perspektywy, niekiedy sięgając do nieznanych wcześniej źródeł, przyglądając się także powstającym nieustannie nowym tekstom kultury, które są mu poświęcone. Tradycyjne ujęcia są więc wzbogacone przez nowe fakty, natomiast znane wydarzenia i dzieła czytane w oryginalny sposób, także z odwołaniem do nowych ustaleń szeroko rozumianej humanistyki. Wszystkim autorom, niezależnie od tego, o czym i w jaki sposób piszą, przyświeca cel właśnie humanistyczny: zrozumieć. A że czasem nie jest łatwo zrozumieć działań, emocji, postaw, to przynajmniej warto opisać, zastanowić się, jak kino, literatura i teatr doświadczyły tamtych lat, bo przecież nie o sam rok 1968 chodzi, ale jak się przez to zmieniły, jak później o nim opowiadały. W niniejszej książce chcemy więc po raz kolejny podjąć próbę odpowiedzi na pytania o obecność literatury, teatru, filmu w przemianach społecznych, kulturowych i politycznych tamtego okresu, jak również o konsekwencje tych przemian dla interesujących nas dziedzin sztuki. (ze...
Sąsiedzi. Film o bydgoskim wrześniu 1939

Sąsiedzi. Film o bydgoskim wrześniu 1939

… Związanie filmu z historią lokalną, w tym wypadku miasta, które stanowi osnowę filmowej opowieści oraz (w dużej mierze) decyduje także o filmowej lokacji – tego jeszcze bodaj w historiografii kina polskiego nie było. A jeżeli za temat biorą się najwybitniejsi znawcy tematu – można być spokojnym o efekt ich pracy. Bo „Sąsiedzi” – film o bydgoskim wrześniu 1939 Piotra Zwierzchowskiego i Mariusza Guzka to historia jednego filmu i dzieje filmowej Bydgoszczy w jednym. (prof. dr hab. Andrzej...
Źródła wizualne w badaniach nad historią kina polskiego. Kino polskie wczoraj i dziś.

Źródła wizualne w badaniach nad historią kina polskiego.
Kino polskie wczoraj i dziś.

Książka jest poświęcona źródłom wizualnym w badaniach nad historią polskiego kina. Badacze doskonale już wiedzą, że same filmy nie wystarczą. Coraz częściej sięgają po dokumenty archiwalne, scenariusze, scenopisy, szeroko rozumiane piśmiennictwo, dzienniki i wspomnienia itp. Dzięki nim można lepiej poznać i zrozumieć historię powstawania różnych filmów, jak również ich rozmaite konteksty. Znacznie rzadziej, mimo coraz większej świadomości metodologicznej historyków kina, uwzględniają oni źródła wizualne, które przecież posiadają znaczną potencję informacyjną, nie zawsze docenianą i w pełni wykorzystywaną. Do źródeł tych możemy zaliczyć także sam film, zarówno jako artefakt, jak i zapis rzeczywistości, chcemy jednak wskazać także na inne wizualne przykłady źródeł (np. zdjęcia i plany kin, reportaże z wydarzeń filmowych, fotosy, werki, plakaty, inne materiały reklamowe, książki i prasa filmowa jako artefakty itp.) i związane z nimi problemy metodologiczne. Zresztą także tekst pisany może być traktowany jako źródło wizualne, choćby przy analizie layoutu czasopism filmowych. Autorzy, korzystając z różnych inspiracji metodologicznych oraz własnych doświadczeń badawczych, podejmują problem źródeł wizualnych w badaniach nad kinem lat 1914-1918 (Mariusz Guzek), dwudziestolecia międzywojennego (Monika Bator), PRL-u (Piotr Zwierzchowski), wskazują na źródła „epoki video” (Piotr Sitarski), zastanawiają się nad źródłową funkcją fotosów (Agata Ciastoń) oraz portali internetowych (Piotr Witek), wreszcie samych filmów (choćby na przykładzie Ostatniego etapu – Marek Haltof), traktowanych jako źródło do badań nad kinem i jego historią, na przykład w kontekście przemian obyczajowych (Karol Jachymek). Książka odsłania warsztat badacza historii polskiego kina, mogąc stać się również inspiracją do kolejnych poszukiwań metodologicznych. – ze...
Polskie seriale telewizyjne

Polskie seriale telewizyjne

Serial jest dziś „megagatunkiem” telewizyjnym, i to z kilku co najmniej powodów. Z jednej strony nastały czasy nadzwyczaj interesujących, niebanalnych seriali, które od dawna łamią powszechne stereotypowe przekonania o tym gatunku, o których możemy bez wątpienia mówić jako o wybitnych, z drugiej serialowość jako cecha telewizji odsłania dziś swoje głębokie znaczenia, wcześniej nieuświadamiane, a związane w ogóle z narracyjnością jako cechą kulturową. Serial, traktowany wcześniej jako – dla wielu niewybredna – rozrywka telewizyjna, stanowi współcześnie przedmiot namysłu nad kulturą i tworzonymi przez nią „opowieściami”, ale także wielokrotnie zachwyca rozwiązaniami fabularnymi, inscenizacją i poziomem aktorstwa. Warto zatem, a nawet chyba należy, zastanawiać się nad serialem, który dawno już wyszedł z cienia filmu i stał się obiektem swoistej „mody”, stanowiąc niewątpliwe intelektualne wyzwanie. Zrobili to właśnie autorzy i redaktorzy tekstów do kolejnego tomu popularnej bardzo serii Kino Polskie wczoraj i...
Kino nowej pamięci. Obraz II wojny światowej w kinie polskim lat 60.

Kino nowej pamięci. Obraz II wojny światowej w kinie polskim lat 60.

W książce przedstawiono wizerunek II wojny światowej, charakterystyczny dla kina polskiego lat 60. XX wieku. Autor przedstawia ogólne uwagi na temat uwikłania kina i polityki w realiach Polski lat sześćdziesiątych, a następnie analizuje wybrane filmy i tematy, poruszając problematykę pamięci, zapominania i uwiarygodniania przeszłości. Praca skierowana do filmowców, kulturoznawców, historyków, studentów tych dyscyplin oraz osób zainteresowanych historią kultury PRL. Książka otrzymała tegoroczną Nagrodę im. Bolesława Michałka za najlepszą książkę filmową. Wręczenie nagrody odbyło się 26 marca 2014 roku podczas gali w warszawskim kinie Iluzjon-Muzeum Sztuki...
Kino polskie wobec II wojny światowej

Kino polskie wobec II wojny światowej

Książka ukazała się jako kolejna część serii filmoznawczej „Kino polskie wczoraj i dziś”. Treści w niej zawarte ukazują skalę oddziaływań tematyki wojennej na współczesną kinematografię polską. Publikacja przedstawia bogactwo form zainspirowanych doświadczeniami Holokaustu, konspiracji czy Powstania Warszawskiego. Przypomina zapomniane dzieła o tematyce...
Kino, którego nie ma

Kino, którego nie ma

Autorzy tekstów podejmują rozważania nad teoretycznymi i filozoficznymi konsekwencjami bycia/niebycia filmu/filmem, nad filmami, które nigdy nie powstały, były projektowane, ale nie trafiły na ekrany. Najwięcej tekstów jest poświęconych kinematografii polskiej, ale Czytelnik znajdzie opracowania o kinie węgierskim, radzieckim, czechosłowackim i...
Polskie piśmiennictwo filmowe

Polskie piśmiennictwo filmowe

Książka przedstawia opracowania poszczególnych zjawisk z zakresu szeroko rozumianego piśmiennictwa filmowego, które zostało opisane w kontekście kulturowym, historycznym, politycznym i literackim. Część tekstów obejmują przykłady dotyczące kwestii regionalnych, historycznych, od kina przedwojennego po współczesne. Inna grupa artykułów poświęcona jest polskim krytykom filmowym. Książka stanowi źródło wiedzy o kinie i kulturze...
Październik 1956 w literaturze i filmie

Październik 1956 w literaturze i filmie

Teksty zamieszczone w książce pokazują, jak literatura i film reagowały na wydarzenia 1956 roku. Ponadto przybliżają działalność liczących się wtedy postaci. Opowiadają o tym, jak Październik był odbierany na zewnątrz – jak wyglądał w oczach emigrantów oraz jak był oceniany po latach. Książka poświęcona jest przede wszystkim poezji, prozie oraz filmowi, ale znajdują się w niej także teksty o polityce kulturalnej...